صنعت طیور ایران همواره با چالش های متعددی در زمینه تامین خوراک مواجه بوده است. یکی از اساسی ترین این چالش ها، وابستگی شدید به واردات نهاده های دامی، به ویژه کنجاله سویا است. نوسانات ارزی، مسائل ژئوپلیتیک و تغییرات اقلیمی باعث شده تا یافتن جایگزین های مناسب، اقتصادی و مغذی برای کنجاله سویا به یک ضرورت اجتناب ناپذیر تبدیل شود.
در این مقاله که بر اساس گفت و گوی تخصصی در «مجله رادیویی کشاورزی» تنظیم شده است، میزبان آقای مهندس ناصر نوروزی هستیم که با سرکار خانم دکتر حسنی حاجاتی، عضو هیئت علمی و رئیس مرکز رشد موسسه تحقیقات علوم دامی کشور، به بررسی دقیق و علمی جایگزین های کنجاله سویا در جیره طیور پرداخته اند.
ضرورت جستجو برای جایگزین های کنجاله سویا
مهندس ناصر نوروزی (مجری): شنوندگان عزیز، به مجله رادیویی کشاورزی خوش آمدید. امروز قصد داریم درباره یکی از دغدغه های اصلی مرغداران و فعالان صنعت طیور، یعنی «جایگزین های کنجاله سویا در جیره طیور» صحبت کنیم. در خدمت سرکار خانم دکتر حسنی حاجاتی هستیم. خانم دکتر، ضمن خوش آمدگویی، در ابتدا بفرمایید مرکز رشد موسسه تحقیقات علوم دامی از چه زمانی فعالیت خود را آغاز کرده و چه دستاوردهایی داشته است؟ و در ادامه بفرمایید اصلا چرا صنعت طیور ما باید به دنبال جایگزین برای کنجاله سویا باشد؟
دکتر حسنی حاجاتی: سلام عرض میکنم خدمت شما و تمامی شنوندگان عزیز. مرکز رشد موسسه تحقیقات علوم دامی کشور تقریبا از سال ۱۳۹۸ تاسیس شده است. خروجی های این مرکز شامل موارد متعددی در زمینه تولید افزودنی های دام و طیور بوده است. به عنوان مثال، تولید محصولات افزودنی انکپسوله که میتواند به عنوان جایگزین آنتی بیوتیک ها در جیره دام و طیور استفاده شود، تولید اسفنج همزمان سازی فحلی در دام، و تولید دانش بنیان هایی مشابه محصولات خارجی که در داخل کشور با کیفیت بالا در حال تولید و استفاده هستند.
جایگزین هایی کنجاله سویا در جیره طیور
اما در پاسخ به سوال مهم شما درباره دلایل جستجو برای جایگزین های کنجاله سویا، باید به چند عامل اساسی اشاره کنم:
- عوامل اقتصادی و ارزی: صنعت طیور به شدت تحت تاثیر بازارهای جهانی، نرخ ارز و شرایط آب و هوایی و ژئوپلیتیک کشورهای تولید کننده نهاده است. واردات کنجاله سویا ارزبری بالایی دارد و تنش های قیمتی آن مستقیما روی قیمت نهایی مرغ و تخم مرغ تاثیر میگذارد.
- تنوع بخشی به منابع: وابستگی صرف به یک منبع پروتئینی، ریسک تولید را بالا میبرد. تنوع بخشی به منابع پروتئینی میتواند این ریسک را کاهش دهد.
- روندهای نوین جهانی: امروزه در دنیا نگاه جدیدی شکل گرفته است. استفاده از منابع نوین، محصولات جانبی کشاورزی و اقتصاد چرخشی (Circular Economy) برای تامین پروتئین پرندگان بسیار مورد توجه قرار گرفته است تا هم محیط زیست حفظ شود و هم هزینه ها کاهش یابد.
بخش دوم: معرفی بهترین جایگزین های کنجاله سویا
مهندس ناصر نوروزی (مجری): بسیار عالی. با توجه به این ضرورت ها، چه موادی میتوانند به عنوان جایگزین کنجاله سویا در جیره طیور در نظر گرفته شوند که هم ارزش غذایی بالایی داشته باشند و هم از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشند؟
دکتر حسنی حاجاتی: در شرایط فعلی ایران، ما چند منبع مهم داریم که قابلیت استفاده به عنوان جایگزین را دارند. در اینجا به مهمترین آنها اشاره میکنم:
۱. کنجاله کلزا
کنجاله کلزا یکی از در دسترس ترین گزینه هاست. این کنجاله حدود ۳۶ تا ۳۹ درصد پروتئین دارد. البته قبل از استفاده حتما باید آنالیز شیمیایی روی آن انجام شود.
کشت کلزا در کشور ما در حال توسعه است، اما برای استفاده از آن در جیره طیور باید به عوامل ضدتغذیه ای آن مانند فیبر بالا و ترکیباتی نظیر گلوکوزینولات ها توجه ویژه داشت و سطح مجاز آن را رعایت کرد.
۲. کنجاله آفتابگردان
کنجاله آفتابگردان نیز ماده ای است که در برخی مناطق کشور به خوبی در دسترس است. این کنجاله میتواند بخشی از نیاز پروتئینی را تامین کند، اما متخصصان جیره نویس هنگام استفاده از آن باید به میزان فیبر بالا و سطح لیزین کمتر آن نسبت به کنجاله سویا توجه داشته باشند و جیره را بر اساس آن بالانس کنند.
۳. کنجاله کاملینا و کنجاله پنبه دانه
- کنجاله کاملینا: این کنجاله حدود ۳۵ تا ۳۷ درصد پروتئین دارد. ما در کارهای تحقیقاتی از آن استفاده کرده ایم و سطوح مجاز آن مشخص شده است.
- کنجاله پنبه دانه: پروتئین خام این کنجاله بین ۳۶ تا ۴۰ درصد است. محدودیت اصلی این ماده، وجود سمی به نام «گوسیپول» و همچنین فیبر بالای آن است. به همین دلیل، در جیره طیور گوشتی نباید بیشتر از ۵ درصد از آن استفاده شود.
۴. ضایعات کشاورزی (مانند ضایعات باقلا)
ضایعات باقلا که فاقد تانن است، در مرکز تحقیقات استان گلستان تولید میشود. ما در کارهای تحقیقاتی خود از این ضایعات استفاده کردیم و مشاهده کردیم که پرنده ما با مصرف جیره ای که ۳۰ درصد آن بر پایه باقلا بود، عملکردی کاملا مشابه با جیره شاهد (بر پایه سویا) از خود نشان داد.
۵. منابع پروتئینی نوین (حشرات، جلبک ها و پروتئین های میکروبی)
در موسسه تحقیقات علوم دامی، روی مواردی مانند پروتئین حشرات، جلبک ها و پروتئی نهای میکروبی کارهای خوبی انجام شده است.
- لارو مگس سرباز سیاه (BSF): ترکیب اسیدآمینه بسیار خوبی دارد و میتواند در جیره طیور استفاده شود.
- شفیره کرم ابریشم: این مورد نیز در جیره پرندگان تست شده است و در صورت رعایت محدودیت ها، نتایج مثبتی به همراه دارد.
- پودر پر هیدرولیز شده: روی این محصول کار شده و مشخص شده است که میتوان تا ۳ درصد در جیره طیور گوشتی از آن استفاده کرد بدون اینکه تاثیر منفی بر عملکرد پرنده داشته باشد.
برای درک بهتر، مقایسه ای بین این منابع در جدول زیر آورده شده است:
| نام نهاده جایگزین | درصد پروتئین تقریبی | محدودیتها و عوامل ضدتغذیهای |
| کنجاله کلزا | ۳۶ تا ۳۹ درصد | گلوکوزینولات و فیبر بالا |
| کنجاله کاملینا | ۳۵ تا ۳۷ درصد | نیاز به رعایت سطوح مجاز |
| کنجاله پنبهدانه | ۳۶ تا ۴۰ درصد | گوسیپول بالا (حداکثر ۵٪ مجاز) |
| ضایعات باقلا | متغیر | نتایج عالی تا ۳۰٪ جایگزینی در تحقیق گلستان |
بخش سوم: اصول بالانس جیره هنگام استفاده از جایگزین ها
مهندس ناصر نوروزی (مجری): خانم دکتر، این اقلام جایگزینی که فرمودید، آیا میتوانند به طور کامل جای سویا را بگیرند؟ و اینکه اگر بدون دقت این جایگزینی انجام شود، چه خطراتی برای سلامت طیور و افت تولید در مرغداری ها دارد؟
دکتر حسنی حاجاتی: این یک سوال بسیار کلیدی است. نکته مهمی که وجود دارد این است که هیچ کدام از این منابع به تنهایی نمیتوانند به طور کامل جایگزین کنجاله سویا شوند و ما باید از ترکیبی از این منابع در کنار مکمل های اسیدآمینه استفاده کنیم.
در گذشته جیرهها بیشتر بر اساس «پروتئین خام» تنظیم میشدند، اما امروزه تغذیه طیور بر پایه «اسیدهای آمینه قابل هضم» انجام میشود، زیرا پرنده به اسیدهای آمینه نیاز دارد، نه صرفا پروتئین خام.
سویا از نظر اسیدآمینه لیزین وضعیت بسیار خوبی دارد، اما بسیاری از جایگزین ها مانند کنجاله کلزا یا پنبه دانه، از نظر اسیدهای آمینه محدودکننده مانند لیزین و متیونین دچار کمبود هستند. بنابراین، اگر جیره سویا را حذف کنیم، حتما باید جیره را با اسیدهای آمینه سنتتیک بالانس کنیم.
اصول استفاده صحیح از جایگزین ها
برای استفاده موفق از جایگزین ها، باید به این اصول پایبند باشیم:
- مدیریت عوامل ضدتغذیه ای: ترکیباتی مانند گلوکوزینولات ها، گوسیپول، تانن بالا یا فیبر زیاد باید از طریق روش های فرآوری حرارتی، استفاده از آنزیم ها و تعیین ارقام مناسب کنترل شوند.
- تغییر تدریجی جیره: ما هرگز نباید تغییرات جیره را به صورت ناگهانی اعمال کنیم. هر تغییر ناگهانی باعث ایجاد تنش گوارشی در پرنده میشود. وقتی میخواهیم از افزودنی ها در سطوح بیشتر استفاده کنیم، این تغییرات باید به تدریج و طی یک دوره یک هفته تا ده روزه انجام شود تا به دستگاه گوارش پرنده فشار وارد نشود.
- تعادل انرژی و پروتئین: متخصص جیره نویس باید تعادل دقیق انرژی و پروتئین را رعایت کند.
- ملاحظات اقتصادی: محاسبه هزینه باید به ازای «هر واحد ماده مغذی قابل هضم» انجام شود. صرفا ارزان بودن یک نهاده ملاک نیست.
- توجه به نوع پرنده: تفاوت های سویه ها و نژادها مهم است. برای مثال، یک قلم جایگزین ممکن است در مرغ گوشتی تا ۱۰ درصد مجاز باشد، اما بتوانیم از همان قلم در مرغ تخم گذار تا ۱۵ درصد استفاده کنیم.
بخش چهارم: نقش فناوری های نوین در فرآوری خوراک طیور
مهندس ناصر نوروزی (مجری): استفاده از این جایگزین ها قطعا نیازمند آماده سازی است. آیا رژیم های فناوری و فرآوری میتوانند نقش مهمی در بهبود استفاده از این اقلام جایگزین داشته باشند؟
دکتر حسنی حاجاتی: بله، دقیقا. فناوری ها بسیار موثر هستند. یکی از مهمترین پیشرفت هایی که در علم تغذیه طیور در دو دهه اخیر اتفاق افتاده است، استفاده از فناوری های فرآوری خوراک و افزودنی های نوین است که قابلیت استفاده از اقلام جایگزین را افزایش میدهد.
پیش از هر چیز، کیفیت مواد اولیه (QC) باید به شدت مورد توجه قرار گیرد. اگر کیفیت پایین باشد، یا آلودگی های قارچی و مایکوتوکسین ها در نهاده زیاد باشد، سلامت پرنده به خطر می افتد و این موضوع جایگزینی را بی ارزش میکند.
اما در بحث فناوری ها، روش های متعددی وجود دارد:
- استفاده از آنزیم ها: اقلام جایگزین معمولا دارای پلی ساکاریدهای غیرنشاسته ای (NSP) بالایی هستند که ویسکوزیته (گرانروی) محتویات روده را افزایش میدهند. یکی از راهکارها، استفاده از آنزیم هایی است که امروزه خوشبختانه در کشور ما نیز در حال تولید هستند و میتوانند برای تکمیل جیره استفاده شوند.
- تیمارهای حرارتی و فرآوری فیزیکی: کارخانه های خوراک دام ما مجهز به دستگاه های پلت (Pellet) هستند. بسیاری از آنها اکسترودر دارند و دستگاه های کاندیشنر در آنها تعبیه شده است. این تیمارهای حرارتی قابلیت هضم خوراک را افزایش میدهند و پرنده میتواند با استفاده از اقلامی که کیفیت پایین تری نسبت به سویا دارند، عملکرد مشابهی از خود نشان دهد.
- روش های بیولوژیک (مانند تخمیر): روش هایی مانند پرتوتابی و تخمیر به پرنده کمک میکنند تا از اقلام با کیفیت پایین تر، استفاده بهینه تری داشته باشد. یکی از کارهایی که اخیرا در موسسه علوم دامی انجام دادیم، تخمیر ضایعات میگو بود. طی فرآیند تخمیر متوجه شدیم که ارزش غذایی ضایعات میگو بهبود یافت و توانستیم با موفقیت از آن در جیره طیور استفاده کنیم.
البته باید تاکید کنم که استفاده از هرکدام از این ترکیبات و فناوری ها، نیازمند رعایت سطح تحمل پرنده است تا بتوانیم به عملکرد استاندارد و تجاری دست پیدا کنیم.
نتیجه گیری
همان طور که در این گفت و گو بررسی شد، جایگزینی کنجاله سویا در جیره طیور یک فرآیند پیچیده اما کاملا امکان پذیر و ضروری است. با استفاده از منابعی مانند کنجاله کلزا، ضایعات فرآوری شده، حشرات و بهره گیری از تکنولوژی های روز مانند آنزیم ها و دستگاه های اکسترودر، مرغداران میتوانند ضمن کاهش هزینه های تولید، راندمان گله خود را در بالاترین سطح نگه دارند.
همچنین برای دریافت راهنمایی بیشتر می توانید با کارشناسان کهن ترید تماس حاصل نمایید:
تلفن: : 02128425461 – 02155439522
موبایل: : 09108683062 – 09129739051
دیدگاهتان را بنویسید
برای ارسال دیدگاه باید وارد شوید.
Comments (2)
بسیار مطلب مفید و کاربری بود.
خانم دکتر حاجاتی واقعا انسان باسواد و باشخصیتی هستند.
تشکر از شما
ممنون دوست عزیز
سیاست ما همواره بهره مندی از اساتید برجسته کشور هست.