در صنعت دامپروری نوین، مدیریت تغذیه و خوراک دام تنها به معنای سیر کردن شکم حیوان نیست؛ بلکه علمی دقیق برای بهینه سازی تولید، حفظ سلامت گله و کاهش هزینه های تمام شده است. یکی از چالش های همیشگی دامداران، تأمین پروتئین و فیبر باکیفیت در فصول مختلف سال است. در این میان، سیلاژ یونجه (Alfalfa Silage) به عنوان «ملکه نباتات علوفه ای» در فرم تخمیر شده، جایگاه ویژه ای پیدا کرده است.
بسیاری از دامداران سنتی همچنان بر مصرف یونجه خشک تکیه دارند، اما تحقیقات مدرن و تجربه متخصصان تغذیه نشان میدهد که جایگزینی یا ترکیب سیلاژ یونجه در جیره غذایی، میتواند پارامترهای تولیدی را به طرز چشمگیری بهبود بخشد.
در این مقاله جامع از کهن ترید، ما به عنوان کارشناسان این حوزه، نه تنها به بررسی ارزش غذایی این محصول میپردازیم، بلکه با استناد به تحقیقات علمی معتبر، اثرات واقعی آن را بر عملکرد گاوهای شیری و پرواری تشریح خواهیم کرد.
چرا سیلاژ یونجه؟ (تفاوت با یونجه خشک)
انتخاب سیلاژ یونجه به جای یونجه خشک، راهکاری هوشمندانه و اقتصادی برای ارتقای بهرهوری در تغذیه دام است؛ چرا که برخلاف فرآیند خشک کردن سنتی که با ریزش برگ ها بخش عظیمی از پروتئین و انرژی علوفه هدر میرود، سیلاژ کردن با حفظ رطوبت و تخمیر بیهوازی، تمامی مواد مغذی و برگ های باارزش را تثبیت میکند.
این خوراک مغذی نه تنها به دلیل عطر مطبوع و بافت نرم، خوش خوراکی بسیار بالاتری داشته و اشتهای دام را تحریک میکند، بلکه با جلوگیری از جدا کردن ساقه های سفت توسط حیوان، ضایعات علوفه را به حداقل رسانده و بازدهی سرمایه شما را تضمین میکند.
ارزش غذایی و ترکیبات شیمیایی سیلاژ یونجه
اثر تغذیه ای سیلاژ یونجه در خوراک دام مستقیماً به ترکیبات شیمیایی آن وابسته است. این محصول منبع غنی از پروتئین خام (CP)، انرژی قابل متابولیسم و فیبر موثر است.
-
پروتئین: سیلاژ یونجه با کیفیت خوب میتواند بین ۱۸ تا ۲۲ درصد پروتئین داشته باشد. مهمتر از مقدار پروتئین، شکل آن است. فرآیند سیلو کردن اگر به درستی انجام شود (با استفاده از افزودنی های اسیدی یا باکتریایی)، از تجزیه بیش از حد پروتئین به آمونیاک جلوگیری کرده و پروتئین قابل عبور از شکمبه (UIP) را افزایش میدهد.
-
فیبر (NDF و ADF): یونجه به دلیل داشتن فیبر موثر، نقش حیاتی در سلامت شکمبه و نشخوار دارد. فیبر موجود در سیلاژ به دلیل فرآیند تخمیر، قابلیت هضم بهتری نسبت به علوفه خشبیِ بیش از حد رسیده دارد.
-
کلسیم و ویتامین ها: یونجه منبع عالی کلسیم است که برای تولید شیر حیاتی میباشد. همچنین مقادیر بالای کاروتن (پیشساز ویتامین A) در سیلاژ تازه حفظ میشود.
بررسی علمی: اثر تغذیه ای سیلاژ یونجه در خوراک دام
برای یک دامدار حرفه ای یا کارشناس تغذیه، هیچ چیز به اندازه مستندات علمی و نتایج واقعی متقاعدکننده نیست. آیا نتایج تحقیقات انجام شده بر اثر تغذیه ای سیلاژ یونجه در خوراک دام را میدانید؟ آیا مصرف این محصول در تولید شیر گاوهای شیری تاثیرگذار است؟
با تولید یک محصول جدید برای دامداری ها بسیار مهم است که مصرف این محصول چه تاثیری بر روی دام های آنها دارد. مزایا و معایب این محصول چیست و آیا این محصول برای دام آنها اثرات سوء ندارد؟
نتایج تحقیقات بر سیلاژ یونجه
تیم کارشناسی کهن ترید با بررسی مقالات معتبر بینالمللی و داخلی، خلاصه ای از مهمترین یافته ها را گردآوری کرده است. تحقیقات گسترده ای در ایران و کشورهای دیگر بر روی سیلاژ یونجه صورت گرفته که در زیر برخی از آنها آمده است:
۱. افزایش چربی و شیر (هوفمن و همکاران – ۱۹۹۷):
هوفمن و تیم تحقیقاتی اش تاثیر سیلاژ یونجه را بر روی گاوهای شیری بررسی کردند. آنها نشان دادند استفاده از سیلاژ یونجه با کیفیت، موجب بالا رفتن تولید شیر و به طور خاص افزایش درصد چربی شیر میشود. این موضوع برای دامدارانی که قیمت شیرشان بر اساس درصد چربی محاسبه میشود، یک مزیت اقتصادی بزرگ است.
۲. تعادل طلایی با ذرت (دیمن و ساتر – ۱۹۹۷):
در سال ۱۹۹۷ دیمن و ساتر نسبت های مختلف سیلوی ذرت و سیلوی یونجه را بر روی گاو شیری بررسی نمودند. نتایج این تحقیق حاکی از این بود که مصرف دو سوم سیلاژ یونجه و یک سوم سیلاژ ذرت در افزایش تولید شیر و چربی نقش مثبتی دارد. این ترکیب، تعادل ایدهآلی بین انرژی (از ذرت) و پروتئین/فیبر (از یونجه) ایجاد میکند.
۳. بهبود پروتئین میکروبی (برودریک و همکاران – ۱۹۹۷):
برودریک و همکاران نیز تحقیق دیگری بر روی سیلاژ یونجه انجام دادند. این تحقیق نشان داد سیلو نمودن یونجه با رطوبت زیاد (مدیریت صحیح رطوبت) موجب کاهش فرم ازت غیر پروتئینی شده و در شکمبه باعث کاهش تجزیه پذیری پروتئین میکروبی میگردد. به زبان ساده، پروتئین کمتری هدر میرود و بیشتر جذب بدن دام میشود. نتایج این تحقیق حاکی از بهبود تولید شیر در گاوهای شیری بود.
۴. افزایش اسیدهای چرب مفید (رونگ یان و همکاران – ۲۰۱۰):
تحقیقات بر روی تاثیر سیلاژ یونجه بر گاوهای شیری در سال ۲۰۱۰ نیز انجام شد که رونگ یان و همکاران نشان دادند افزایش مصرف سیلاژ یونجه موجب بالا رفتن تولید شیر، اسید لینولیک شیر و پروتئین شیر میگردد. اسید لینولیک مزدوج (CLA) یکی از ترکیبات ضد سرطان و مفید در شیر است که ارزش غذایی محصول نهایی را برای انسان نیز بالا میبرد.
۵. تاثیر ملاس (برودریک و رادلف – ۲۰۰۴):
برودریک و رادلف در سال ۲۰۰۴ تاثیر اضافه نمودن ملاس خشک به سیلاژ یونجه و ذرت را بررسی نمودند که این تحقیقات نشان از افزایش ماده خشک مصرفی، افزایش تولید شیر، افزایش چربی، بهبود ضریب قابلیت هضم و کاهش آمونیاک شکمبه میگردد. افزودن منابع قندی مثل ملاس به تخمیر بهتر یونجه (که قند محلول کمی دارد) کمک شایانی میکند.
۶. تحقیقات بومی در ایران (وکیلی و همکاران – ۱۳۸۸):
تحقیق دیگری در ایران توسط وکیلی و همکاران در سال ۱۳۸۸ انجام شد که نشان داد مصرف سیلاژ یونجه هیچ تاثیر سویی بر سلامت فیزیولوژیکی حیوان نداشته و بکار گیری اسیدکلریدریک بعنوان یک اسید ارزان قیمت و معدنی موجب غنی سازی سیلوی یونجه شده و با تاثیر گذاشتن بر خصوصیات شیمیایی سبب تجزیه پذیری بهتر ماده خشک میگردد.
چالش های ذهنی دامداران: نفخ و خوش خوراکی
یکی از بزرگترین موانع در پذیرش سیلاژ یونجه توسط دامداران سنتی، ترس از نفخ کردن دام است. یونجه تازه و سبز به دلیل داشتن پروتئین های محلول و ساپونینها، به شدت نفاخ است. اما آیا این موضوع در مورد سیلاژ هم صدق میکند؟
آیا سیلاژ یونجه ایجاد نفخ میکند؟
با توجه به ایجاد نفخ نمودن یونجه مرطوب این سوال وجود دارد که آیا سیلاژ یونجه نیز به علت مرطوب بودن سبب ایجاد نفخ میگردد یا خیر؟
در پاسخ به این سوال باید گفت خطر نفخ با علوفه مرطوب زمانی وجود دارد که این علوفه به صورت تازه و سر مزرعه (Green Chop) مصرف شود. در خصوص سیلاژ یونجه چون در پروسه تولید، رطوبت از ۸۵ درصد به حدود ۶۵ درصد (یا کمتر در هیلاژ) میرسد و از این مهمتر یونجه تخمیر و پژمرده (Wilted) میشود، ساختار پروتئین های نفاخ تغییر کرده و گازهای اولیه طی تخمیر خارج میشوند؛ بنابراین نگرانی از بابت نفخ وجود نخواهد داشت.
نکته قابل ذکر دیگر این است که در صورت سابقه مصرف سیلو های دیگر نظیر سیلوی علوفه ذرت، جای نگرانی در مورد استفاده سیلوهای دیگر برای دام وجود ندارد. سیستم گوارشی دامی که به خوراک تخمیر شده عادت دارد، به راحتی سیلاژ یونجه را مدیریت میکند.
میل دام به مصرف سیلاژ و دوره عادت پذیری
تغییر جیره همیشه چالش برانگیز است. طبیعی است اگر دام تاکنون سیلاژ مصرف نکرده است، نسبت به خوردن آن بی میل بوده و اجتناب کند. دام ها حیواناتی عادت پذیر هستند و تغییر ناگهانی بو و مزه غذا ممکن است باعث افت موقت خوراک شود.
قاعدتا دام باید به خوردن سیلاژ عادت کند که به اصطلاح یک دوره عادت پذیری ده تا بیست روزه سیلاژ مصرف میگردد. بعد از سپری شدن این دوره مصرف دام متعادل خواهد شد. توصیه ما در کهن ترید این است که سیلاژ یونجه را ابتدا با مقدار کم (مثلا ۱۰ درصد از علوفه) شروع کنید و آن را کاملاً با خوراک قبلی مخلوط نمایید (TMR). به مرور زمان و طی دو هفته، سهم آن را در جیره افزایش دهید.
مزایای اقتصادی استفاده از سیلاژ یونجه
علاوه بر جنبه های فیزیولوژیک، استفاده از این محصول توجیه اقتصادی قدرتمندی دارد:
-
کاهش مصرف کنسانتره پروتئینی: با توجه به پروتئین بالای سیلاژ یونجه، میتوان از مقدار سویای مصرفی در کنسانتره کاست. با توجه به قیمت بالای نهاده های وارداتی، این یک صرفه جویی عظیم است.
-
بهرهوری بالاتر از زمین: در کشت یونجه برای سیلاژ، میتوان چین های بیشتری برداشت کرد و فاصله بین برداشت ها را کم کرد، زیرا نیاز نیست صبر کنیم تا رطوبت در مزرعه به حد یونجه خشک برسد.
-
ثبات در تولید: دسترسی به علوفه با کیفیت یکنواخت در تمام طول سال (به شرط سیلو کردن صحیح) باعث میشود نوسانات تولید شیر در فصول سرد کاهش یابد.
نکات کلیدی در خرید و مصرف سیلاژ یونجه
برای اینکه از تمامی مزایای ذکر شده بهرهمند شوید، کیفیت سیلاژ حرف اول را میزند. یک سیلاژ یونجه نامرغوب، کپک زده یا با تخمیر بوتیریک (بوی بد و لزج)، نه تنها تولید را بالا نمیبرد بلکه باعث سقط جنین و بیماری میشود.
هنگام تهیه سیلاژ یونجه از کهن ترید یا هر تامین کننده معتبر دیگر، به موارد زیر دقت کنید:
-
رنگ: باید سبز زیتونی تا قهوه ای روشن باشد. رنگ سیاه یا قهوه ای سوخته نشانه داغ شدن بیش از حد است.
-
بو: بوی مطبوع اسیدی (شبیه سرکه یا ترشی) نشانه تخمیر لاکتیک صحیح است.
-
رطوبت: رطوبت ایده آل باید بین ۶۰ تا ۶۵ درصد باشد.
-
اندازه قطعات: خرد شدن مناسب (چاپ شدن) برای تراکم پذیری در سیلو و همچنین نشخوار دام مهم است.
نتیجه گیری
اثر تغذیه ای سیلاژ یونجه در خوراک دام، فراتر از یک جایگزین ساده برای علوفه خشک است. تحقیقات متعدد (هوفمن، دیمن، برودریک و…) اثبات کرده اند که این محصول میتواند کاتالیزوری برای افزایش تولید شیر، بهبود درصد چربی و ارتقای سلامت گله باشد. با رفع نگرانی های بیمورد درباره نفخ و مدیریت صحیح دوره عادت پذیری، دامداران میتوانند سودآوری واحد خود را به طرز چشمگیری افزایش دهند.
مجموعه کهن ترید با سال ها تجربه در تامین نهاده های دامی باکیفیت، افتخار دارد که انواع سیلاژ یونجه مرغوب و بسته بندی شده را با بالاترین استانداردهای بهداشتی و تغذیه ای در اختیار دامداران عزیز سراسر کشور قرار دهد.
