راهنمای جامع استفاده از کود مرغی در خوراک دام | آنالیز، مزایا و خطرات مسمومیت

در صنعت دامپروری نوین، مدیریت هزینه‌ های خوراک بزرگترین چالش پیش روی دامداران است. با افزایش قیمت نهاده‌ های اصلی مانند جو، ذرت و کنجاله سویا، استفاده از منابع پروتئینی و انرژی‌ زای جایگزین به یک ضرورت تبدیل شده است. کود مرغی به عنوان یکی از غنی‌ ترین کودهای طبیعی، از دیرباز در کشاورزی و تقویت بافت خاک مورد استفاده قرار می گرفته است. اما مدتی است که این ماده ارزان‌ قیمت، راه خود را به آخور دامداری‌ ها نیز باز کرده است.

اما آیا میدانید که کود مرغی علاوه بر تقویت خاک، با چه شرایطی میتواند به عنوان یک منبع غذایی ارزشمند در جیره غذایی دام مورد استفاده قرار گیرد؟ در این مقاله جامع از بازرگانی کهن ترید، به بررسی عمیق و علمی همه چیز درباره کود مرغی در خوراک دام، آنالیز ترکیبات آن، بایدها و نبایدهای مصرف و خطرات پنهان آن میپردازیم تا شما به عنوان یک دامدار یا پرورش‌ دهنده آبزیان، بتوانید آگاهانه‌ ترین تصمیم را برای کسب‌وکار خود بگیرید.

آنالیز تخصصی کود مرغی: کالبدشکافی مواد مغذی

برای استفاده کردن یا نکردن از یک نهاده در جیره‌ نویسی، نیازمند دلایل محکم و اعداد دقیق هستیم. دقت داشته باشید که آنالیزی که در ادامه بررسی میکنیم، مربوط به کود مرغی فرآوری‌ شده است که کیفیت بسیار بالاتری نسبت به نوع خام و فرآوری‌ نشده دارد. تیم تخصصی کهن ترید همواره تاکید دارد که پیش از خرید هر نهاده، به شناسنامه و آنالیز دقیق آن توجه کنید.

1. بررسی ماده خشک (Dry Matter)

اولین نکته در آنالیز این محصول، میزان ماده خشک آن است. ماده خشک کود مرغی فرآوری‌ شده بین هشتاد و چهار تا هشتاد و شش درصد متغیر است. این یعنی نسبت به سایر نهاده‌ های خشک دامپروری (که معمولاً ماده خشکی حدود نود درصد دارند)، رطوبت بیشتری دارد (حدود چهار تا شش درصد رطوبت بالاتر). این موضوع به ظاهر ساده، در زمان خرید تناژ بالا و مقایسه قیمت با سایر نهاده‌ ها، اهمیت اقتصادی فراوانی پیدا می‌ کند، زیرا شما بابت آب موجود در نهاده نیز هزینه پرداخت می‌ کنید.

2. فیبر نامحلول در شوینده خنثی (NDF)

شاخص فیبر نامحلول (NDF) در این محصول حدود سی و هشت تا چهل و دو درصد است. این عدد نسبتاً بالاست و به جیره‌ نویس هشدار می‌دهد که قابلیت هضم کلی این ماده چندان بالا نیست. به عبارت ساده‌تر، حتی اگر این کود پروتئین بالایی داشته باشد، به دلیل احاطه شدن توسط فیبر غیرقابل هضم، بخش مهمی از آن پروتئین برای دام قابل استفاده نخواهد بود و در شکمبه تخمیر نمی‌ شود.

3. درصد خاکستر: هشداری برای ارزش غذایی

یکی از نقاط ضعف کود مرغی، بالا بودن شدید میزان خاکستر آن است که به شانزده تا هجده درصد میرسد. خاکستر در علم تغذیه نمایانگر بخش معدنی و موادی است که اساساً ارزش انرژی‌ زایی و پروتئینی ندارند. وقتی محصولی هجده درصد خاکستر دارد، یعنی نزدیک به یک پنجم از پولی که بابت آن میپردازید، صرف ماده‌ ای بی‌ ارزش برای رشد دام میشود.

4. کالبدشکافی پروتئین کود مرغی

جذاب‌ ترین بخش کود مرغی برای دامداران، ادعای پروتئین بالای آن است (حدود بیست و چهار تا بیست و پنج درصد پروتئین خام). اما آیا تمام این پروتئین قابل استفاده است؟

آنالیز دقیق نشان میدهد که بین چهل تا پنجاه درصد از این پروتئین خام، در واقع نیتروژن غیرپروتئینی است (ماده‌ای شبیه به اوره). این یعنی تنها نیمی از آن، پروتئین حقیقی است. با یک محاسبه ساده متوجه میشویم که پروتئین واقعی و ساختاری این محصول در بهترین حالت حدود چهارده درصد است.

از همین مقدار پروتئین حقیقی نیز:

• حدود یازده درصد آن سرعت تجزیه بالایی در شکمبه دارد.
• حدود بیست و هفت درصد سرعت تجزیه متوسط دارد.
• و حدود شش درصد آن کلاً برای دام غیرقابل هضم است.

5. سطح انرژی قابل متابولیسم

انرژی قابل متابولیسم کود مرغی فرآوری‌شده بین دو هزار و صد و پنجاه تا دو هزار و سیصد و نود کیلوکالری در هر کیلوگرم است. این میزان انرژی پایینی به حساب می‌ آید؛ به طوری که حتی در مقایسه با محصولی مانند سبوس گندم (که خودش بیشتر یک منبع فیبری است تا منبع انرژی)، انرژی کمتری در اختیار دام قرار میدهد.

به همین دلیل است که کارشناسان ارشد کهن ترید غالباً پیشنهاد می‌کنند که با توجه به آنالیز و خطرات احتمالی، استفاده از ترکیب سبوس گندم باکیفیت و اوره، نتایج بسیار درخشان‌ تر و ایمن‌ تری برای گله به همراه خواهد داشت.

خطرات مرگبار: چرا کود مرغی برای گوسفند سم است؟

متاسفانه به دلیل ارزانی این نهاده در بازار ایران، برخی از دامداران بدون مشورت با متخصصین، حجم زیادی از کود مرغی را وارد جیره گوسفندان پرواری می‌ کنند. این کار یک اشتباه استراتژیک و خطرناک است و دلیل اصلی آن، عنصر مس است.

در فرمولاسیون خوراک طیور صنعتی، برای بهبود رشد و پیشگیری از برخی بیماری‌ ها، میزان مس بسیار بالایی استفاده می‌ شود. مرغ این مس را به طور کامل جذب نمی‌ کند و حجم عظیمی از آن از طریق فضولات دفع میگردد.

از سوی دیگر، گوسفند حساس‌ ترین حیوان اهلی نسبت به عنصر مس است. کبد گوسفند توانایی دفع مس اضافی را ندارد و آن را ذخیره میکند. مصرف مداوم کود مرغی باعث تجمع مس در کبد گوسفند شده و به طور ناگهانی منجر به مسمومیت شدید، پاره شدن گلبول‌ های قرمز خون، زردی حاد و مرگ و میر وسیع در گله میشود. اگرچه در درصدهای بسیار پایین ممکن است مشکل فوری ایجاد نکند، اما ریسک تجمع مس همواره وجود دارد.

موضوع علم، اخلاق و مذهب در خصوص کود مرغی

در علم موضوع اخلاق داریم ولی اینکه فضولات یک حیوان را نباید به حیوان دیگری بدیم، بحث اخلاق نیست و بحث مذهب است.

ما در علم خیر و شر نداریم، کم و زیاد داریم. در علم بحث اخلاق داریم مثلا یکی کارخانه مکمل سازی داره و برای استفاده از مواد معدنی بیاد از نوع صنعتی (industrial) به جای خوراکی (feed grade) استفاده کنه. چون نوع صنعتی فلزات سنگین داره، آلودگی داره و میره در زنجیره غذایی و وارد بدن انسان میشه و بعد وارد محیط زیست میشه …

استفاده از کود مرغی در جیره غذایی بحث اخلاقی نیست چون یک دانشمند نمیگه که مثلا این فضولات هست، بو داره، نجس هست و … . از نظر یک دانشمند یکسری مواد شیمایی را حیوان خورده و یک فعل و انفعالات بیوشیمیایی و آنزیمی روی آن انجام شده و یک محصولات شیمیایی دیگر ایجاد شده است.

پس مدفوع از نظر علمی یکسری مواد شیمیایی است و بوی بد آن ملاک نیست چون این بو ممکن است برای حیوان خوشایند نیز باشد.

حال باید دید آیا این مواد شیمیایی قابلیت استفاده مجدد را دارند؟

جواب مثبت است و کود مرغی این قابلیت را دارد. الان در صنعت ماهی، صنعت قارچ،  در صنعت گلخانه و … داریم از کود استفاده می کنیم.

کود مرغی در صنعت پرورش آبزیان: تخریب اکوسیستم

کاربرد دیگر کودها در صنعت کشاورزی، استفاده در استخرهای پرورش ماهی است. هدف از ریختن کود در استخر (پیش از رهاسازی بچه‌ ماهی‌ ها)، ایجاد یک اکوسیستم غنی از فیتوپلانکتون‌ ها و زئوپلانکتون‌ ها در کف استخر است که به عنوان غذای طبیعی ماهی عمل می‌ کنند.

اما آیا استفاده از کود مرغی برای این کار مجاز است؟ خیر. در صنعت پرورش آبزیان باید از کود گاوی استفاده شود. دلیل این ممنوعیت به چرخه آمونیاک و حساسیت اکوسیستم بازمیگردد:

چرخه آمونیاک در آبزیان و نقش اکوسیستم

پستانداران (مانند انسان و گاو) به دلیل محدودیت دسترسی به آب، آمونیاک سمی حاصل از متابولیسم پروتئین را در کبد به اوره تبدیل کرده و از طریق ادرار دفع می‌ کنند. پرندگان و حشرات که محدودیت آب بیشتری دارند، اسید اوریک تولید می‌ کنند (که به صورت بخش سفیدرنگ در مدفوع پرنده دیده می‌ شود) تا با حداقل آب دفع شود.

اما ماهی‌ ها نیازی به اوره و اسید اوریک ندارند؛ آنها در آب غوطه‌ ورند و آمونیاک سمی را به طور مستقیم از طریق آبشش‌ ها درون آب استخر منتشر می‌ کنند. تجمع این آمونیاک برای خود ماهی کشنده است. اینجاست که اکوسیستم کف استخر وارد عمل می‌ شود. میکروارگانیسم‌ ها و سخت‌ پوستان (مثل حلزون‌ ها) این آمونیاک را ابتدا به نیترات و سپس به نیتریت تبدیل کرده و سمیت آب را کاهش میدهند.

اثر مخرب کود مرغی بر استخر

همان‌طور که گفته شد، کود مرغی حاوی مقادیر بالای مس است. سخت‌پوستان، حلزون‌ها و میکروارگانیسم‌های تصفیه‌کننده آب به شدت نسبت به مس حساس هستند. ورود کود مرغی به استخر باعث مرگ این موجودات مفید شده، اکوسیستم تصفیه‌کننده از هم می‌پاشد، آمونیاک در آب تجمع می‌یابد و در نهایت منجر به مسمومیت و خفگی ماهی‌ها می‌گردد. به‌علاوه، تخلیه این آب مسموم به مس، باعث آلودگی شدید محیط زیست و زمین‌های کشاورزی مجاور می‌شود.

چرا کود مرغی استفاده نکنیم؟

با استفاده کود مرغی به همین شکل در گوسفند مخالف هستیم چون مس آن بالاست و گوسفند نسبت به مس خیلی حساس هست و شدیدا مسمومیت می آورد.

میزان مس در جیره مرغ به نسبت وزن آن زیاده و بعد که از طریق کود دفع میشه برای گوسفند مشکل ساز است. استفاده از کود مرغی تا یک حد کم مشکلی پیش نمیاد ولی چون معمولا زیاد استفاده میکنن سبب مسمومیت می شود.

در پرورش ماهی هم باز به علت وجود مس مخالف استفاده از کود مرغی هستیم چون مس خیلی از سخت پوستان آبی را از بین میبره  اکوسیستم مناسب برای زندگی ماهی شکل نمیگره.

نحوه تولید و دفع آمونیاک در حیوانات، پرندگان و آبزیان

ما در بدنمان آمونیاک تولید میشه ولی چون آمونیاک خیلی سمی هست و برای دفع آن مقدار زیادی آب لازمه و ما این دسترسی به آب را نداریم میبریم در کبد آنرا به اوره تبدیل میکنیم. اوره میزان سمیت آن کمتره و آب کمتری هم برای دفع نیاز داره.

پرندگان و حشرات که دسترسی شون به آب خیلی کمتره اینا اوره تولید نمیکنن و اسید اولیک تولید میکنن. اسید اولیک میزان سم آن خیلی کمتره و به آب کمتری برای دفع نیاز داره و به صورت همان گلبول های سفید که در مدفوع پرندگان هست دیده می شود. اسید اولیک در آب نامحلوله و در نتیجه با آب کمتری دفع میشه.

ماهی ادرار نداره و اوره هم نداره. ماهی آمونیاک را مستقیم در آب دفع میکنه.

ماهی چون دسترسی به آب زیاد داره همون آمونیاکی که در اثر متابولیسم پروتئین بدست میاد رو در آب منتشر میکنه.

اولین محصول متابولیسم پروتئین ها، آمونیاک است.

همانطور که در مطالب قبلی گفته شد آمینواسید، یک آمین داشت و یک اسکلت کربنی.

آمین را جدا میکنه (دآمیناسیون) و به شکل آمونیاک درمیاد.

اسکلت کربنی را بهش میگن کتو اسید. کتو اسید رو میبره برای ساخت آمینو اسیدهای دیگه، برای ساخت چربی و به ویژه برای ساخت قند گلوکوز.

آمونیاک رو دیگه هیچ کاریش نمیتونه بکنه چون ما در بدن خیلی راهکاری برای آمونیاک نداریم. یا یک بخشیش رو میبره برای ساختن آمین های بیوژنیک (ترکیباتی که نیاز به آمین دارند) مثل قندهای آمینه، چربی های آمینه که اینها محدودیت دارن.

در واقع مقدار آمونیاک موجود در بدن خیلی بیشتر از اینه که بخواد مصرف بشه و وقتی آمین های بیوژنیک رو ساختیم، بقیه شون اضافه هستن و به شدت هم سمی هستن. به همین دلیل وقتی مقدارش در خون میره بالا سبب مسمومیت آمونیاکی میشه و اثرات بد روی سیستم ایمینی و سیستم عصبی و روی باربری داره.

مثلا یکی از اشکالاتی که سیلوهای آمونیاکی دارن سقط است و بلافاصله سقط میکنه. چون آمونیاک خیلی سمی است.

پس این آمونیاک رو بخشیش رو میبریم برای ساخت آمین های بیوژنیک و بخشی از آن را چون ما دسترسی مون به آب کمه میبریم داخل کبد تبدیل میکنیم به اوره.

نقش اکوسیستم در پرورش ماهی

همانطور که گفتیم ماهی دسترسیش به آب زیاده و اصلا نیازی به ادرار نداره و از طریق انتشار از سطح بدنش این آمونیاک رو میده بیرون. این آمونیاک در آب تجمع میکنه و برای خود ماهی خطرناک هست. اینجاست که اون اکوسیستم به درد میخوره. اون میکرو ارگانیسم ها آمونیاک را تبدیل میکنن به نیترات و در نهایت به نیتریت و سمیت آن میاد پایین.

اگر اینجا بیایم از کود مرغی استفاده کنیم چون این زنجیره و این چرخه که یک جایی سخت پوستان (حلزون ها و …) هستند اینا به شدت نسبت به مس حساس هستن و باعث مرگ شون میشه و اکوسیستم به هم میریزه و در نهایت کل چرخه اکوسیستم که برای زندگی ماهی مناسب هست از بین میبره و آلودگی محیط زیست هم ایجاد میکنه چون این آب نهایتا تخلیه میشه.

ولی کود گاوی هیچ مشکلی ندارد.

نحوه استفاده از کود مرغی در جیره های غذایی

این بخش برای مشتریان شرکت کهن تجارت نیکنام قابل مشاهده است. با یک بار خرید محصولات خوراک دام می توانید به تمام آموزش ها و خدمات به صورت رایگان دسترسی داشته باشید.

امکان ثبت سفارش به صورت اینترنتی و تلفنی فراهم شده است.

اگه کود مرغی تخمیر بشه خیلی شرایط عوض میشه ولی باز چون میزان مس تغییر نمیکنه باید محدود استفاده کرد.

همچنین استفاده از کود مرغی احتمال آلودگی و کوکسیدیوز زیاد است و به همین خاطر تخمیر میکنیم چون وقتی تخمیر می کنیم این آلودگی ها از بین میرن.

در تخمیر چون اسید لاکتیک زیادی تولید میشه خیلی از میکرو ارگانیسم های غیر مفید رو از بین میبره، انگل هارو از بین میبره، کوکسیدیوز رو از بین میبره.

وقتی کود مرغی را تخمیر کنیم کلا عوض می شود چون تخمیر یک دنیای متفاوت است

در تخمیر چه اتفاقاتی می افتد؟

تخمیر تغییرات زیادی ایجاد میکند، بیومس (Biomass ) میکروبی که ایجاد میکند و کلا یک چیز دیگر می شود. نیتروژن تغییر می کند، مواد معدنی آن تغییر می کند، خیلی ویتامین ها در آن ساخته می شود و …

پس اگر کود مرغی تخمیر شود خیلی بهتر می شود

میزان مس با تخمیر کم نمی شود و همچنان باید جهت جلوگیری از مسمومیت، کم استفاده کرد.

پس اگر کود مرغی قراره استفاده بشه بهترین حالت آن تخمیر است یا در سیلو استفاده بشه آن هم به مقدار مشخص چون مس بالای آن میتونه دردسر ساز بشه.

سخن نهایی: آیا جایگزینی هوشمندانه‌تر وجود دارد؟

استفاده از کود مرغی در خوراک دام موضوعی است که نیازمند نگاه علمی و دقیق است. همانطور که بررسی کردیم، به دلیل قابلیت هضم پایین پرندگان، فضولات آنها غنی از مواد مغذی هضم‌ نشده است. اما دردسرهای پنهان این نهاده، از جمله سطح بالای خاکستر، انرژی پایین، خطر مسمومیت کشنده مس برای گوسفند و بر هم زدن اکوسیستم استخرهای پرورش ماهی، ریسک استفاده از آن را بالا میبرد.

در نهایت، مدیریت یک مجتمع دامپروری یا پرورشی موفق نیازمند پایداری و امنیت غذایی است. برای دستیابی به ضریب تبدیل بالا و راندمان اقتصادی، تکیه بر نهاده‌ های استاندارد و باکیفیت ضروری است. مجموعه بازرگانی کهن ترید با ارائه انواع نهاده‌ های دامی معتبر، جایگزین‌ های فیبری و پروتئینی استاندارد (مانند انواع سبوس، کنجاله‌ ها و تفاله‌ های گیاهی)، بستری امن را برای دامداران فراهم کرده است تا بدون به خطر انداختن سلامت گله خود، هزینه‌ های تولید را بهینه‌سازی کنند. انتخاب خوراک سالم، نه تنها ضامن سلامت دام است، بلکه کیفیت گوشت و شیر نهایی را برای مصرف‌کننده تضمین می‌ کند.

پس علت اینکه میگیم کود مرغی می تواند در خوراک استفاده شود همان قابلیت هضم پایین پرندگان است.

سوالات متداول (FAQ)