در سال های اخیر، با توجه به خشکسالی های پی درپی، کاهش سطح زیر کشت علوفه های رایج و افزایش چشمگیر قیمت نهاده های دامی مانند یونجه و جو، تامین خوراک ارزان و باکیفیت به یکی از بزرگترین چالش های دامداران تبدیل شده است. در این میان، استفاده از منابع خوراکی جایگزین و بومی، نه تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اقتصادی است. یکی از این منابع ارزشمند که به وفور در اقلیم ایران یافت میشود، گیاه خارشتر است.
ما در این مقاله از کهن ترید، قصد داریم به طور علمی، دقیق و کاربردی به بررسی کاربرد علوفه خارشتر در تغذیه گاو، گوسفند و بز بپردازیم. اگر به دنبال کاهش هزینه های جیره بدون افت عملکرد گله خود هستید، تا انتهای این مقاله جامع با ما همراه باشید.
گیاه خارشتر چیست و چرا در تغذیه دام اهمیت دارد؟
خارشتر (با نام علمی Alhagi maurorum) گیاهی از خانواده لگومینوز (حبوبات) است. این گیاه به شدت در برابر خشکی، شوری خاک و شرایط سخت محیطی مقاوم بوده و در بسیاری از مراتع، بیابان ها و زمین های بایر ایران به صورت خودرو رشد میکند.
در گذشته، خارشتر بیشتر به عنوان یک علف هرز یا منبع تولید ترنجبین شناخته میشد، اما امروزه تحقیقات علوم دامی ثابت کرده است که این گیاه، به ویژه اگر در زمان مناسب برداشت و به درستی فرآوری شود، میتواند بخش قابل توجهی از نیاز علوفه ای دام های سبک و سنگین را تامین کند.
ارزش غذایی علوفه خارشتر
برای اینکه بدانیم آیا خارشتر میتواند جایگزین مناسبی در جیره باشد، باید ارزش غذایی آن را بشناسیم. از آنجا که خارشتر از خانواده لگومینوزهاست (خانواده ای که یونجه و شبدر نیز در آن قرار دارند)، پتانسیل خوبی برای تامین پروتئین دارد.
- پروتئین خام (CP): میزان پروتئین خارشتر بسته به زمان برداشت (قبل از گلدهی، زمان گلدهی یا بذردهی) بین ۸ تا ۱۲ درصد متغیر است. این عدد بسیار بالاتر از کاه گندم (حدود ۳ تا ۴ درصد) و نزدیک به یونجه های متوسط است.
- الیاف و فیبر (NDF و ADF): خارشتر دارای الیاف ساختمانی بالایی است که برای حفظ سلامت شکمبه و نشخوار دام (به ویژه گاو شیری و گوسفند) بسیار ضروری است.
- انرژی: انرژی قابل متابولیسم خارشتر در حد متوسط است و برای دام های پرواری و داشتی میتواند به عنوان بخش علوفه ای جیره، انرژی پایه را تامین کند.
- مواد معدنی: این گیاه حاوی مقادیر مناسبی از کلسیم، پتاسیم و فسفر است که به رشد استخوان بندی و تولید شیر کمک میکند.
مزایای اقتصادی استفاده از خارشتر در جیره دام
پیش از بررسی تخصصی هر دام، باید بدانیم چرا مجموعه کهن ترید استفاده از این علوفه را به دامداران توصیه میکند:
- کاهش چشمگیر هزینه ها: قیمت علوفه خارشتر در مقایسه با یونجه، سیلو ذرت و کلش بسیار پایین تر است. جایگزینی ۲۰ تا ۴۰ درصدی آن در جیره میتواند حاشیه سود دامدار را به شدت افزایش دهد.
- کاهش وابستگی به واردات: استفاده از منابع بومی مانند خارشتر، ریسک نوسانات قیمت ارز و کمبود نهاده ها در بازار را برای دامدار خنثی میکند.
- در دسترس بودن: در بیشتر فصول سال، به ویژه اواخر بهار و تابستان، این علوفه به راحتی قابل تامین است.
کاربرد علوفه خارشتر در تغذیه گوسفند
گوسفندان به عنوان دام های مرتع چر، سیستم گوارشی بسیار مقاومی برای هضم علوفه های خشک و خشبی دارند. استفاده از خارشتر در جیره گوسفندان یکی از رایجترین کاربردهای این گیاه است.
۱. گوسفندان داشتی (میش های مادر)
میش های داشتی در دوران نگهداری (Maintenance) نیاز به جیره های گرانقیمت ندارند. هدف در این دوره، پر کردن شکمبه و تامین نیازهای پایه با کمترین هزینه است. خارشتر به دلیل داشتن فیبر بالا و پروتئین قابل قبول، میتواند جایگزین مناسبی برای کاه و حتی بخش بزرگی از یونجه میش های داشتی شود.
نکته کاربردی: برای میش های آبستن در ماه آخر و میش های شیرده، باید نسبت خارشتر را کاهش داده و از کنسانتره و یونجه باکیفیت تر استفاده کرد تا دام دچار افت بدنی نشود.
۲. گوسفندان پرواری
در پرواربندی گوسفند، هدف وزن گیری سریع در کمترین زمان است. در اینجا جیره باید حاوی انرژی بالا (کنسانتره و غلات) باشد.
با این حال، برای جلوگیری از اسیدوز (ترش کردن شکمبه)، گوسفند پرواری به علوفه خشبی نیاز دارد. خارشتر آسیاب شده میتواند به عنوان منبع تامین الیاف فیزیکی موثر در جیره پرواری (بین ۱۵ تا ۲۵ درصد کل ماده خشک جیره) استفاده شود.
سازگاری گوسفند با خارهای خارشتر
شاید بپرسید آیا خارهای این گیاه دهان گوسفند را زخم نمیکند؟ گوسفندان بومی ایران (مانند نژادهای افشاری، قشقایی، بلوچی و…) در طول قرن ها تکامل یافته اند تا از گیاهان مرتعی تغذیه کنند.
با این حال، بهترین روش برای مصرف ایمن، کوبیدن و خرد کردن خارشتر یا استفاده از دستگاه چاپر است تا خارها شکسته و نرم شوند.
کاربرد علوفه خارشتر در تغذیه بز
بزها در میان دامهای اهلی، شگفتانگیزترین سیستم گوارشی را برای استفاده از گیاهان خاردار، بوتهها و سرشاخهها دارند. در واقع، بزها “سرشاخه خوار” (Browser) هستند، در حالی که گوسفند و گاو “علف خوار” (Grazer) محسوب میشوند.
چرا خارشتر بهترین خوراک برای بز است؟
- لب ها و زبان مقاوم: آناتومی دهان بز به گونه ای است که میتواند بدون هیچ آسیبی خارهای تیز خارشتر را جدا کرده و بجود.
- بزاق ویژه: خارشتر حاوی مقداری ترکیبات ضد تغذیهای مانند “تانن” است که میتواند هضم پروتئین را کاهش دهد. اما بزاق بز حاوی پروتئین های غنی از اسید آمینه “پرولین” است که به تانن ها متصل شده و اثرات منفی آنها را خنثی میکند. به همین دلیل، بزها بیشترین بهرهوری را از هضم خارشتر دارند.
- تامین آب بدن: اگر خارشتر به صورت تر و تازه در مرتع چریده شود، به دلیل بافت گوشتی ساقه ها در فصل رشد، بخش زیادی از نیاز آبی بزها را در مناطق گرم و خشک تامین میکند.
برای بزهای شیری (مانند نژادهای سانن و آلپاین) که در سیستم بسته پرورش می یابند، میتوان خارشتر سیلو شده یا خرد شده را تا ۴۰ درصد بخش علوفه ای جیره جایگزین کرد و شاهد کاهش هزینه ها بدون افت محسوس شیردهی بود.
کاربرد علوفه خارشتر در تغذیه گاو
استفاده از خارشتر برای گاوهای سنگین نیاز به مدیریت و دقت بیشتری دارد. گاوها زبان حساس تری نسبت به بز و گوسفند دارند و نمیتوانند خارشترهای دارای خارهای بلند و خشن را به صورت درسته مصرف کنند.
۱. گاوهای شیری
در گاوهای شیری پر تولید (مانند هلشتاین با تولید روزانه بالای ۳۰ لیتر)، به دلیل نیاز شدید به انرژی و پروتئین سریع الهضم، استفاده از خارشتر باید محدود باشد. اما برای گاوهای کم تولید، گاوهای خشک (گاوهایی که در دوره استراحت قبل از زایمان هستند) و تلیسه ها، خارشتر یک موهبت بزرگ است.
- جیره گاو خشک: در این دوره، گاو نباید بیش از حد چاق شود و نیاز به علوفه ای با پروتئین متوسط و فیبر بالا دارد تا حجم شکمبه حفظ شود. خارشتر فرآوری شده میتواند به راحتی جایگزین کاه کلش در جیره گاو خشک شود.
۲. گاوهای پرواری (گوساله پرواری)
در پرواربندی گوساله، هزینه های خوراک بیش از ۷۰ درصد کل هزینه ها را شامل میشود. گوساله ها برای نشخوار بهتر و جلوگیری از زخم معده و اسیدوز ناشی از مصرف بالای جو و ذرت، به علوفه خشبی نیازمندند.
میتوان خارشتر را پس از آسیاب کردن (با مش مناسب که پودر نشود و حالت سوزنی خود را از دست ندهد) با ملاس مخلوط کرد و تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره به گوساله ها خوراند.
روش های فرآوری خارشتر برای استفاده حداکثری در جیره
همانطور که کارشناسان کهن ترید همواره تاکید میکنند، نحوه فرآوری علوفه تاثیر مستقیمی بر میزان خوش خوراکی و هضم آن دارد. مصرف خارشتر به صورت دست نخورده و خشک، ضایعات زیادی به همراه دارد (دام بخش های نرم را خورده و ساقه های خشبی را رها میکند). برای حل این مشکل ۳ روش علمی وجود دارد:
۱. خرد کردن و آسیاب کردن
ساده ترین روش، استفاده از دستگاه های علوفه خردکن است. خارشتر خشک باید به قطعات ۳ الی ۵ سانتی متری خرد شود. این کار باعث میشود خارها شکسته شده و دام نتواند علوفه را جداسازی (سورتینگ) کند.
برای افزایش خوش خوراکی خارشتر خرد شده، توصیه میشود روی آن مقداری ملاس چغندرقند رقیق شده با آب اسپری شود. ملاس علاوه بر تامین انرژی، طعم شیرینی به خارشتر داده و گرد و غبار آن را میگیرد.
۲. سیلو کردن (Ensilage) خارشتر
سیلو کردن یکی از بهترین روش ها برای حفظ ارزش غذایی خارشتر و نرم کردن بافت خشبی آن است.
روش کار: خارشتر باید در زمانی که هنوز سبز است (ترجیحا در زمان گلدهی) برداشت و چاپر (خرد) شود. چون خارشتر کربوهیدرات محلول کمی دارد، برای تخمیر بهتر و تولید اسید لاکتیک در سیلو، باید حتما به ازای هر تن خارشتر، حدود ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم ملاس، مقداری آرد جو و آب به آن اضافه کرد تا رطوبت به حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد برسد.
سپس در پلاستیک های سیلوی بسته بندی یا خندق های زمینی به شدت فشرده شده و کاملا از هوا عایق شود. پس از ۴۵ الی ۶۰ روز، یک سیلوی بسیار خوشعطر، نرم و خوش خوراک برای گاو و گوسفند به دست می آید که ارزش غذایی آن به مراتب از خارشتر خشک بالاتر است.
۳. غنی سازی با اوره
اگر خارشتر کاملا خشک و چوبی شده باشد، هضم پذیری آن در شکمبه کاهش می یابد. در این حالت، “غنی سازی با اوره” معجزه میکند.
محلولی از آب و اوره دامی (حدود ۴ تا ۵ کیلوگرم اوره برای هر ۱۰۰ کیلوگرم خارشتر خشک) تهیه کرده و روی خارشترهای خرد شده اسپری میکنند.
سپس روی آن را با پلاستیک ضخیم میپوشانند تا گاز آمونیاک حاصل از اوره خارج نشود. پس از ۲۱ روز پلاستیک را برداشته و اجازه میدهند گازهای اضافی خارج شود.
گاز آمونیاک پیوندهای سخت لیگنین در گیاه را میشکند، هضم آن را به شدت افزایش میدهد و میزان پروتئین خام خارشتر را تا دو برابر بالا میبرد!
نکات مهم و محدودیت های مصرف خارشتر
برای دستیابی به بهترین نتیجه، رعایت نکات زیر الزامی است:
- دوره عادت پذیری: دستگاه گوارش دام (میکروارگانیسم های شکمبه) برای آداپته شدن با هر خوراک جدیدی به زمان نیاز دارد. خارشتر را باید به تدریج و طی یک دوره ۷ تا ۱۰ روزه وارد جیره کنید.
- توجه به زمان برداشت: بهترین زمان برداشت خارشتر برای تهیه علوفه خشک، اواخر بهار و اوایل تابستان (قبل از چوبی شدن کامل ساقه ها و در زمان گلدهی) است. خارشترهای برداشت شده در پاییز، ارزش غذایی بسیار کمی دارند و صرفا پرکننده شکمبه هستند.
- ترکیبات ضد تغذیه ای: خارشتر دارای تانن است. مصرف بیش از حد آن (به ویژه در گاو) میتواند باعث یبوست و کاهش جذب پروتئین شود. همواره خارشتر را به عنوان “بخشی” از علوفه جیره (در کنار یونجه، سیلو ذرت یا کاه) استفاده کنید، نه تمام آن.
- خاک و آلودگی: از آنجا که خارشتر در مناطق بیابانی برداشت میشود، ممکن است ریشه ها همراه با خاک کنده شوند. خاک موجود در علوفه باعث اختلالات گوارشی و سنگ کلیه در دام میشود. حتما علوفه را بوجاری کرده یا از تامین کنندگان معتبر خریداری کنید.
چرا خرید علوفه خارشتر از کهن ترید ؟
اگر دغدغه تامین نهاده های دامی سالم را دارید، خرید علوفه خارشتر از کهن ترید امنترین و اقتصادی ترین انتخاب برای حفظ سلامت گله شماست.
برخلاف خارشترهای بیکیفیت، کپک زده و پرخاک موجود در بازار که به دام آسیب میرسانند، بازرگانی کهن این محصول را در بهترین زمان برداشت کرده و با تضمین بالاترین خلوص، بدون رطوبت مازاد و در بسته بندی های پرسشده با کمترین ضایعات به سراسر کشور ارسال میکند.
ما با حذف کامل واسطه ها، قیمت رقابتی و دست اول را برای دامداران فراهم کرده ایم و در کنار آن، مشاوره تخصصی و رایگان جیره نویسی را جهت جایگزینی اصولی این علوفه ارائه میدهیم.
برای استعلام قیمت روز خارشتر و ثبت سفارش این نهاده باکیفیت، همین حالا به بخش فروشگاه سایت مراجعه کرده و یا با کارشناسان فروش ما تماس بگیرید.
نتیجه گیری
علوفه خارشتر دیگر یک علف هرز بیابان نیست؛ بلکه یک سپر دفاعی محکم برای دامداران در برابر گرانی نهاده هاست. با توجه به ارزش غذایی مطلوب (پروتئین ۸-۱۲ درصد)، مقاومت به خشکی و قیمت بسیار ارزانتر نسبت به یونجه، این گیاه میتواند به طور گسترده در تغذیه گوسفند، بز و بخش هایی از جیره گاو (مانند گاو خشک و پرواری) استفاده شود.
کلید موفقیت در استفاده از خارشتر، خرد کردن مناسب، فرآوری (سیلو یا غنی سازی) و ترکیب اصولی آن با سایر اقلام جیره تحت نظر متخصصین تغذیه دام است.
